تبیین ظرفیت‌های نقاشی قهوه خانه‌ای در تقویت تجربۀ گردشگری هنری ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 استادیار، گروه صنایع دستی، دانشکده هنر، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

2 دانشیار، گروه صنایع دستی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

چکیده

زمینه و هدف: این مقاله با هدف تبیین ظرفیت‌های نقاشی قهوه‌خانه‌ای در پیوند با گردشگری هنری ایران، می‌کوشد از منظری زیبایی‌شناختی و فرهنگی به امکان بهره‌برداری از این هنر برای ارتقاء تجربۀ گردشگران توجه کند.
روش­ شناسی: مطالعۀ حاضر به‌صورت کیفی و با روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است. دو اثر شاخص از نقاشی قهوه‌خانه‌ای— «نبرد رستم و دیو سپید» و «مصیبت کربلا» —با رویکرد تحلیل بصری و روایی و چارچوب نظری ابن‌هیثم در سه سطح حس، تمایز و قضاوت مورد بررسی قرار گرفته‌اند. تجربۀ گردشگران نیز در قالب سه تیپ فرهنگی فرضی (گردشگر ایرانی، غربی و شرقی) بازسازی شده تا نحوۀ ادراک آثار از منظر زمینه‌های فرهنگی گوناگون بررسی شود. در این چارچوب، به جای استفاده از ابزارهای کمی، از تحلیل نظری بهره گرفته شده که با هدف تبیین مفهومی ادراک زیبایی‌شناختی مبتنی بر چارچوب فلسفی انجام گرفته است.
یافته­ ها: نتایج نشان می‌دهد نقاشی قهوه‌خانه‌ای از طریق عناصر بصری چون رنگ‌های زنده، ترکیب‌بندی‌های پویا و روایت‌های فرهنگی و مذهبی، قابلیت خلق تجربه‌ای چندلایه را برای گردشگران داراست. ادراک مخاطبان از این آثار به­شدت وابسته به زمینۀ فرهنگی آن‌هاست. گردشگران ایرانی با درکی عمیق‌تر از نمادها، تجربه‌ای احساسی‌تر و فرهنگی‌تر دارند؛ درحالی­که گردشگران خارجی عمدتاً بر جذابیت بصری تمرکز می‌کنند. این امر اهمیت بهره‌گیری از واسطه‌های فرهنگی مانند راهنماهای تخصصی، فناوری‌های تعاملی و روایت‌های چندزبانه را برجسته می‌کند.
نتیجه­ گیری و پیشنهادات: برای بهره‌برداری مؤثر از نقاشی قهوه‌خانه‌ای در گردشگری هنری، پیشنهاد می‌شود طراحی مسیرهای تعاملی، تورهای روایت‌محور، کارگاه‌های مشارکتی و استفاده از واقعیت افزوده در دستور کار قرار گیرد. چارچوب ادراکی ابن‌هیثم می‌تواند مبنایی برای طراحی تجارب بصری-فرهنگی غنی فراهم کند.
نوآوری و اصالت: پژوهش حاضر الگویی مفهومی برای تحلیل تجربۀ گردشگری هنری از طریق هنرهای سنتی ارائه داده است. بهره‌گیری از نظریۀ ادراک بصری ابن‌هیثم در تبیین تعامل میان اثر هنری، بستر فرهنگی و درک مخاطب، نوآوری اصلی این پژوهش محسوب می‌شود که می‌تواند مبنای مطالعات نظری و میدانی آتی قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها


Ansari, M., & Vafadari, J. (2019). A study of tourism culture and cultural-artistic tourism in Iran. The Great Islamic Encyclopedia. Retrieved April 10, 2025, from https://www.cgie.org.ir/fa/news/127498
Belting, H. (2011). An anthropology of images: Picture, medium, body. Princeton University Press. https://doi.org/10.1515/9781400839780-002
Canby, S. R. (2009). Persian painting. London: British Museum Press.
Diba, L. S. (2013). Qajar art and society: The role of coffeehouse painting. In L. S. Diba (Ed.) , Royal Persian paintings: The Qajar epoch, 1785–1925 (pp. 150–165). Brooklyn Museum.
Frey, B. S., & Meier, S. (2006). The economics of museums. In V. A. Ginsburgh & D. Throsby (Eds.) , Handbook of the economics of art and culture (Vol. 1, pp. 1017–1047). Elsevier. https://doi.org/10.1016/S1574-0676(06)01029-5
Future Market Insights. (2024). Art tourism market size, demand & trends 2025–2035. Retrieved from https://www.futuremarketinsights.com/reports/art-tourism-sector-outlook
Ghaderi, Z., Abooali, G., & Henderson, J. (2018). Community capacity building for tourism in a heritage village: The case of Hawraman Takht in Iran. Journal of Sustainable Tourism, 26(4), 537–550. https://doi.org/10.1080/09669582.2017.1361429
González, V. (2001). Beauty and Islam: Aesthetics in Islamic art and architecture. I.B. Tauris.
International Council of Museums. (2021, December 1). The digital leap: Museums adapting to COVID-19 and beyond. Retrieved from https://icom.museum/en/news/the-digital-leap-museums-adapting-to-covid-19-and-beyond/
Karimi, P. (2022). Alternative Iran: Contemporary art and critical spatial practice. Stanford University Press. https://doi.org/10.1515/9781503631816
Khodadadi, M. (2016). Challenges and opportunities for tourism development in Iran: Perspectives of Iranian tourism suppliers. Tourism Management Perspectives, 19, 90–92. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2016.05.001
Lindberg, D. C. (1976). Theories of vision from Al-Kindi to Kepler. University of Chicago Press. https://doi.org/10.1126/science.194.4269.1047
Marzolph, U. (2001). Narrative illustration in Persian lithographed books. Brill. https://doi.org/10.1163/9789004445529
Mazidi Sharafabadi, M., & Ghazizadeh, K. (2022). A comparative study of the paintings of the Conquest of Khaybar by Imam Ali (AS) in two Safavid-era Falnameh manuscripts and in the works of Mohammad Modabber and Hossein Hamdani. Bagh-e Nazar, 19(108), 41–54. https://doi.org/10.22034/bagh.2022.295587.4946. (in Persian)
Moridi, M. R., & Torabi, E. (2019). Emerging artists in Iran's art market: Evaluating the alignment and conflict of economic value and aesthetic value in the art market. Journal of Culture-Communication Studies, 20(46), 157–182. https://doi.org/10.22083/jccs.2019.109291.2310. (in Persian)
Pakbaz, R. (2004). Iranian painting from the past to the present. Zarrin & Simin. (in Persian)
Pinterest. (n.d.). [Qajar-era Persian miniature painting] [Image]. Retrieved March 28, 2025, from https://www.pinterest.com/pin/796785359069841872/
Richards, G. (2007). Cultural tourism: Global and local perspectives. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203826188
Richards, G. (2018). Cultural tourism: A review of recent research and trends. Journal of Hospitality and Tourism Management, 36, 12–21. https://doi.org/10.1016/j.jhtm.2018.03.005
Salek Farokhi, O., & Hosseini, S. Y. (2021). Evaluating the role of the National Museum of Iran in the development of cultural tourism. Studia Periegetica, 34(2), 9–26. https://doi.org/10.5604/01.3001.0015.0235
Sabra, A. I. (1989). The optics of Ibn al-Haytham. Books I–III: On direct vision. Warburg Institute. https://doi.org/10.1017/S0007087400029186
Seif, H. (1991). Coffeehouse painting. Soureh Mehr. (in Persian)
Seyfi, S., & Hall, C. M. (Eds.). (2020). Cultural and heritage tourism in the Middle East and North Africa: Complexities, management and practices. Routledge.
Seyfi, S., Hall, C. M., & Kuhzady, S. (2018). Tourism and hospitality research on Iran: Current state and perspectives. Tourism Geographies, 21(1), 143–162. https://doi.org/10.1080/14616688.2018.1454506
Timothy, D. J., & Nyaupane, G. P. (2009). Cultural heritage and tourism in the developing world: A regional perspective. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203877753
UN Tourism. (2023). Tourism highlights: 2023 edition. Retrieved from https://www.unwto.org/statistics
Visit Our Iran. (2024). Iran tourism insights 2024. Retrieved from https://www.visitouriran.com/blog/iran-tourism-insights-2024